Дөөлөтбек Сапаралиев: "2016-жыл Кыргызстан үчүн маанилүү жылдардын бири болду"

Кыргыз Республикасынын билим берүүсүнө эмгек сиңирген кызматкер, илим жана техника жаатындагы Мамлекеттик сыйлыктын лауреаты, Түрк Тарыхчылар Академиясынын академиги, профессор Дөөлөтбек Сапаралиев “Объектив” газетасынын Фейсбук баракчасынын суроолоруна жооп берди.

- 2016-жылды кандай узатып жатасыз?

- 2016-жыл Кыргызстан үчүн маанилүү жылдардын бири болду. КР Президенти Алмазбек Атамбаев тарабынан «2016-жыл-Тарыхты жана маданиятты өнүктүрүү жылы» деп жарыялангандыгына байланыштуу өлкөбүздө ушуга байланыштуу бир далай максаттуу иш чаралар өткөрүлдү. Мен тарыхчы адис катары, бул жараянга өз салымымды кошууга аракет кылдым. Улуттук илимдер Академиясынын тарых Институту тарабынан басмага даярдалып жаткан 3-томдук «Кыргызстандын тарыхы» китебине 18-19-кылымдагы кыргыз элинин тарыхына байланыштуу жаңы нуктагы макалаларды жазып бердим. Көптөн бери көңүлүмдүн чордонунда жүргөн, XIX кылымдын ортосунда кыргыздардын борборлоштурулган мамлекети жөнүндө жаңы архивдик булактардын негизинде жана жалпы Борбордук Азия регионундагы элдердин саясый тарыхынын алкагындагы процесстер менен салыштырып, өзүбүздүн мамлекетибиздин борборлошуусу жана анын «Кара кыргыз хандыгы» аталышы мыйзам ченемдүү жараян болгондугун ынамдуу ачып бердим го деген ишеничке келдим. Бул жөнүндө эки эл аралык илимий конференцияда билдирүү жазып, алар анын жыйынтык китептерине басылды. Кеңири коомчулукка дайын кылыш үчүн мамлекеттик гезитибиз болгон Кыргыз Туусунун (2016-ж. 26-август. 13-бет.) санында жарыяладым.

Ушул эле кыргыз мамлекети проблемасына байланыштуу даңазалуу кыргыз инсаны Тайлак баатыр Рыскул уулунун (1796-1838-жж.) 220-жылдык маарекесинин мамлекеттик деңгээлде белгилениши да мен үчүн үзүрлүү болду. Тайлак баатырга байланыштуу илимий конференцияга катышуу үчүн, бул багытта атайлап изилдөөлөрүмдү тереңдетип жүргүзүп, кызыктуу жыйынтыктарга жетиштим десем жаңылбайм. Тайлак баатыр жөнүндө мурда эле орус, кытай, уйгур, өзбек тилиндеги булактардан көп, бирок үзүк-үзүк маалыматтарга ээ болсок да, ынамдуу, ыраттуу, толук сүрөттөлгөн тарыхын ача албай жүргөнбүз. Бул өксүктүктү жаңы жарыяланган кытай, орус даректүү маалыматтар менен кошо, ишеничтүү кыргыз уламыштарын дыкат талдоолордун негизинде жана жалпы ошол мезгилдин саясый жараянынын алкагында ой жүгүртүүбүз бизди жагымдуу бүтүмдөргө алып келди. Маселен, даңазалуу баатыр жөнүндөгү эл эсинде сакталган “Тайлак баатыр” поэмасында Соң-Көл (Арпа) жайлоосунда 1836-37-жылдары (“үч тараптан келишкен”) бүткүл кыргыздардын курултайы 15 күн созулган экен. Анда Кокон хандыгы жана башка коңшулар тарабынан коргонуш максатында Тайлак баатырга (документтерде ал эл аксакалы деп айтылат) “эки тизгин, бир чылбыр” тапшырылыптыр, тагыраак айтканда кыргыздардын ханы болуп шайланыптыр. “Кайда барсаң жол ачык! Ак калпактуу кыргызды, Кайда апарсаң, анда алпар. Атадан калган туу мына. Ак боз ат союп кандап бар” делет поэмада (Караңыз: Тайлак Баатыр. Б.,2002. 110-б). Тилекке каршы жаңы хандыкка шайланган Тайлак баатыр жана анын санаалаштары Медет Байтүгөл уулу (саяк уруусунан), Канай Түлөберди уулу (солто), Сарыбай бий (багыш), Кудаяр Аджибек бийдин уулу (саруу) жана башкалар Кокон ханынын кутумчулугу менен ууландырылып жок кылынган экен (Караңыз: Слово Кыргызстана. 2016. 11 октября. С. 6-7; 10-11). Демек, кыргыз мамлектин борбордоштуруу жараяны алардын арасында мурдатан эле келе жаткан асыл көйгөй (тенденция) экендиги кийин 1841-жылы Ормон Ныязбек уулунун Ысык-Көлдөгү Кутмалдыдагы курултайда жалпы кыргызга хан кылып шайланышы менен ырасталууда.

Көрүнүктүү кыргыз элинин чыгаан уулу Жусуп Абдрахмановдун (1901-1938-жж.) быйыл төрөлгөндүгүнө 115 жыл толгондугуна байланыштуу бул багыттарда илимий изилдөөлөрүмдү дагы да улантып, жаңы маалыматтарды Казакстандын Мамлекеттик Борбордук архивинен (кыскартылганда КМБА) табууга жетиштим. Маселен, Жусуптун атасы Абдрахман Балпанов 1912-жылы 47-жашында Күнгөй Ак-Суу волостунун башчылыгына шайланыптыр, анын чоң атасы Балпан (Балбанак) Өтөгөнов болсо 1892-жылы Торайгыр волостунун № 7-айылына бий болуп шайланган экен. Ошондой эле Жусуптун 1925-жылдын 31-майынан - 1 август аралыгында Түркстан Республикасынын элчиси катары Персияга (Иран) Хоросан (Мешхед) шаарына баргандыгы жөнүндө жаңы ынанымдуу жана кызыктуу маалыматтар коомчулукка жарыяланды (Эркин-Тоо. 2016-ж. 12-август, 15-бет.).

1916-жылдагы кыргыз элинин улуттук-боштондук көтөрүлүшүнүн болгондугунун 100-жылдыгы да өлкөбүздө белгиленди. Бул багытта мен Казакстан Борбордук Мамлекеттик архивинен Верний аймактык соттун прокурору аталыштагы корунда аталган көтөрүлүштүн жетекчисинин бири Канат Ыбыке уулу (архив документтеринде – Абукин) жөнүндө эки архив документтеринин топтомун (иш делолорун) таап, андагы материалдардын бир бөлүктөрүн көчүрүп келгенге жетиштим. Бирок, аларды дыкат окуп, талдоого убактым жетпеди. Ал эми аларды шашылыш жарыялоодон азырынча кармандым. Анткени ал маалыматтар биринчиден, кыргыз элинин Россия падышачылыгынын эзүүсүнө каршы жарыяланган, өздөрүнүн эгемендик мамлекетин калыбына келтириш үчүн ачык согуш экенинен кабар берүүдө. Экинчиден, Ыбыке уулу Канат хандын инсандык бейнесине өтө кызыктуу маалыматтар кездешет экен. Маселен, Канат хандын кыргыздардын эгемендүүлүк үчүн согушунун жеңилүү менен аякталышын мойнуна алып Россия аскер жетекчилигине өз ыктыяры менен колго түшүп бергендиги жөнүндө жаңы ынанымдуу маалыматтар кездешет. Ошол оор абал Канаттын башына түшкөндө анын жанында жакын тууганы болгон тарыхчы Осмонаалы Кыдык (Сыдык) уулу болуп ага тирек болгондугу биздин кызыгуубузду жаратат. Россия падышачылыгынын аскер башчысы полковник Лаврентий Слинкого 1916-жылдын 10 ноябрында жазган кайрылуусунда кыргыздардын баскынчыларга каршы күрөшүнүн себептери менен башталыш жараяны өтө кызыктуу өңүттө берилген экен. Ал документтин этегинде “Канат Ыбыке уулунун сабатсыздыгына байланыштуу, анын өтүнүчү менен Осмоналы Кыдык уулу кол койду” делип, араб графикасында кол тамгасын салган экен. (Караңыз: Сүрөт № 1-2. КМБА Ф.76. Д. 565. Л. 50-52 об).

Ушуга байланышкан дагы бир жагдайга токтолгум келет. Жакында белгилүү тарыхчы Кыяс Молдокасымов Канат Ыбыке уулу 1917-жылдын 16-февралында өлүптүр деп (Жети-Суу областынын башкармалыгына жолдогон билдирүүгө таянып) макала жарыялады (Караңыз: Сүрөт № 3. Азаттык. 2016. 4. 06). Бул документтин дагы бир вариантында – Верный аймактык сотуна Верныйдын түрмөсүнүн башчысынын 17- февралдагы жолдомосун мен да кездештирдим (Караңыз: Сүрөт № 4, КМБА Ф.76. Д.565.Л.61). Ал эми биздин башка архивдик маалыматтарда Канат хан, аталган мезгилден кийин да, аман-эсен болгондугу баяндалат. Анда 1917-жылдын 27- майында Верный шаарынын аймактык сотунун чечими боюнча “Верный шаарынын түрмөсүндө абакта отурган Канат Абукин жөнүндөгү прокурордун сунушу бекитилип, ага карата колдонулган камоо чарасы алынсын” делген (караңыз: сүрөт № 5 КМБА Ф.76. Д.565.Л.66). Мындан тышкары, Пржевальск уездинин 5чи аймактык соту Фурсов Россиянын Убактылуу өкмөтүнүнүн 3-чү жана 17-марттагы жарлыктарына ылайык көтөрүлүшчүлөргө карата амнистия жарыялангандыгына байланыштуу Канат Ыбыке уулун абактан бошотуу жөнүндө 1917-жылдын 27-мартында чечим кабыл алынып, аны Верный аймактык сотуна жибергендиги тууралуу дагы бир архив документинде белгиленет экен (КР МБА Ф.И.-75. Оп1.Д.15.Л.44об-45). Белгилүү тарыхчы Белек Солтоноев да өзүнүн “Кызыл кыргыз тарыхы” деген эмгегинде Канат Ыбыке уулунун сөөгү 1917-жылдагы Октябрь төнкөрүшүнөн кийин Кыргызстанга алынып келгени эскерилет (Караңыз: Солтоноев Б. Кызыл кыргыз тарыхы. 2- к. Б.,1993.111-б.).

Жалпысынан 2016-жыл мен үчүн көп эле түйшүктүү болду. Жылдын башталышы менен эле даңазалуу жердешибиз Михайил Фрунзенин атасы - дарыгер Василий жөнүндө жаңы архивдик маалыматтар табылып, анда ал кыргыздарга чечекке каршы эмдөөлөрдү үйрөткөндүгү жана башка үлгүлүү иштери үчүн күмүш медалга татыганы такталып коммчулукка билдирилди (караңыз: Слово Кыргызстана. 2016. 22 январь. С. 20-21). Кыргыздардын орто кылымдагы каганы Барсбек жөнүндө да чакан иликтөө жүргүзүп жыйынтыктарын Кыргыз Туусу газетасынын эки сандарына (2016. 15- март. 12-бет; 22 март. 14-бет.) жарыяладым. 2016-жылдын 27- апрелинде Бишкек шаарында кыргыз элинин чыгаан инсандарынын бири Садыр аке Жолболду уулуна арналган “Садыр акенин кыргыз тарыхындагы орду” аталыштагы эл аралык илимий-практикалык конференциясын уюштуруп, өткөрүүгө катыштым (караңыз: Слово Кыргызстана. 2016.1.06. С. 13-14). Жыл ичинде, онго жакын эл аралын жана республикалык денгээлдеги илимий конференциялар менен жыйындарга катышып Кыргызстандын ар кайсы проблемаларына арналган билдирүүлөрдү жасадым. Ушул жылдын соңунда бир докторантым (PhD) форматындагы тарых илими боюнча диссертациясын ийгиликтүү коргоду. Кыргыз коомдук телевидениясынын “Тарых жана маданият” долбоорунун алкагында “Тарыхчылар так сүйлөйт” деген берүүлөргө беш жолу катышып, кыргыз элинин ар жактуу тарыхый проблемаларын коомчулукка ачыктап берүүгө аракеттендим.

Ошентип, мамлекет башчыбыз жарыялаган “Тарых жана маданиятты өркүндөтүү жылынын” максаттарына жараша Кыргызстандын тарыхына тиешелүү көптөгөн маалыматтар топтолгону да талашсыз. Эми аларды шашылбастан, бирок ыкчам талдап элибиздин тарыхын байытып, ынандуулукта көпчүлүккө жеткирүү милдети турат. Ал үчүн терең адистик кайрат жана кесипкөйлүк талаптанаары шексиз. Ошондуктан тарыхчы кесиптештериме чыдамкайлык менен жигердүүлүктө изилдөөлөрүн жемиштүү жүргүзөрлөрүнө ишенем. Албетте, тарыхыбызды изилдөөдөгү быйылкы жылда жаралган жакшы демилге өчүрүлбөй, уланып кетишин каалар элем.

- Эмки жылга кандай пландарыныз бар?

- Келе жаткан 2017-жылга карата максаттарым чоң. Көптөн бери даярдап келе жаткан Кыргыстандын тарыхына арналган 2-3 китептеримдин аягына чыгып коомчулугубузга тартууласам деген ойдомун. Ал үчүн чет мамлекеттеги архивдерде дагы изилдөөлөрдү жүргүзөм деген тилектерим бар.

Жалпы Кыргызстандыктарды келе жаткан 2017-жылы менен чын жүрөктөн куттуктаймын. Өлкөбүздө тынчтык өкүм сүрүп, биримдигибиз бекемдей берсин. Ар бирибиздин бакыбат жашашыбыз өзүбүздөн экендигин унутпай, дайыма ак дилден адилеттүүлүктө өлкөбүз үчүн эмгектенишибизге тилектешмин!

Сүрөт № 1

Дөөлөтбек Сапаралиевдин Канат Ыбыке уулунун Россия падышачылыгынын аскер башчысы полковник Лаврентий Слинкого 1916-жылдын 10 ноябрында жазган кайрылуусунун биринчи бети.

Сүрөт № 2

Дөөлөтбек Сапаралиевдин Канат Ыбыке уулунун Россия падышачылыгынын аскер башчысы полковник Лаврентий Слинкого 1916-жылдын 10 ноябрында жазган кайрылуусунун акыркы бети.

Сүрөт № 3

Кыяс Молдокасымовдун Канат Ыбыке уулунун өлгөндүгү жөнүндөгү жарыялаган архив документи (Азаттык. 2016. 4. 06).

Сүрөт № 4

Дөөлөтбек Сапаралиевдин Канат Ыбыке уулунун өлгөндүгү жөнүндөгү архив документи (Казакстан Борбордук Мамлекеттик архивинен).

Сүрөт № 5

Дөөлөтбек Сапаралиевдин 1917-жылдын 27- майында Верный шаарынын аймактык сотунун чечими боюнча “Верный шаарынын түрмөсүндө абакта отурган Канат Абукин жөнүндөгү прокурордун сунушу бекитилип, ага карата колдонулган камоо чарасы алынсын” делген архив документи (Казакстан Борбордук Мамлекеттик архивинен).

Популярное: 
Да

Тийиштүү шилтемелер

Канат хан

Канат хан, Канат Ыбыке (орус документтеринде Абукин) уулу (1860, Кочкор өрөөнү – 1916, Верный) – 1916-жылдагы Орто Азиядагы улуттук-боштондук көтөрүлүштүн көрүнүктүү жетекчиси. Саясий...